Nijs en resinsjes

27-02-2010
Itnijs kollumniste Klaske Hiemstra levert fan no ôf ek sjoernalistike stikjes yin bij itnijs.nl.
Under de nijsstikjes komt net har namme te stean, mar miskien is se werkenber oan har ûnderwerpen: froulju, kultuer, minsken dy’t wat fan har libben meitsje.
Boppedat hat se tasein ek resinsjes leverje te sillen oer nij Frysk literêr wurk.
Foar har is it yn de letterlike en figuerlike sin willewurk, foar itnijs is it fijn dat sy har ynsette wol.

Klimt

Vandaag kreeg ik het prachtige kunstboek van Klimt helemaal gratis bij De Volkskrant.
Heerlijk, zoveel moois gratis en voor niets, als toegift op het nieuw dat altijd slecht is, anders was het geen nieuws, gelukkig.
Ik wil hier graag betekenis geven aan de beelden die Klimt gebruikt om zijn gevoel te verbeelden in zijn schilderijen.
Al langere tijd is het niet de gewoonte de persoon van de kunstenaar te betrekken bij zijn werk, en evenmin is het gebruikelijk om te bekijken wat de beelden zouden kunnen betekenen die kunstenaars en literatoren gebruiken om hun werk schoonheid te verlenen.
Het getuigt van een valse bescheidenheid van niet te surven begrijpen wat een kunstenaar drijft, waar ik niet aan mee wil doen. Door te tonen wat er achter de kunstwerken zit, wint de kunst mijns inziens aan zeggingskracht.
Als kunst voor iedereen beschikbaar is, is het belangrijk dat diezelfde iedereen daar ook zoveel mogelijk plezier aan beleeft.
De neiging om alleen de werkelijkheid te willen beschrijven stamt uit de jaren zestig, toen de werkelijkheid weer de moeite waard was om naar te kijken. De chaos aan gevoelens die de Tweede Wereldoorlog had opgewekt en die verbeeld werd door de groep kunstenaars die zich verenigden in Cobra in het Parijs van de jaren vijftig, werd vervangen door de kalmte van de vrede en veiligheid die een meer voorspoedige tijd de mensen bood.
Maar ook wie alleen de werkelijkheid beschrijft, krijgt beelden voor ogen die hem iets te zeggen kunnen hebben. Dat ontkennen is zonde van de informatie, die op die manier opgeslagen blijft in het onbewuste.
Plato heeft het ons al voorgezegd: de werkelijkheid ver’beeld’t de eigenlijke werkelijkheid die daarachter ligt. Wij hoeven het alleen maar te willen zien.
In een van de vaarten in Friesland waar veel scheepvaart is, bouwen de meerkoeten hun nesten zo hoog, dat zij de hogere golfslag overleven. Dat is de werkelijkheid. Maar het beeldt ook de kracht uit die levende wezens hebben als zij hun natuurlijke neiging volgen om te willen overleven, ook als de omstandigheden veranderen. Op die manier geeft het hoop in een wereld die volgens sommigen regelrecht afkoerst op de ondergang.

Klimt (1862-1918) gebruikte de werkelijkheid om zijn gevoel te verbeelden in schilderijen van vooral vrouwen.
Al sinds jaar en dag verbeeldt de vrouw in de kunst en de literatuur het gevoel . Mooie vrouwen verbeelden een mooi gevoel, lelijke ouwe heksen verbeelden het verwrongen gevoel dat alleen maar kan haten en zichzelf en anderen niets gunt dan een hoop narigheid..
Klimt gaf er de voorkeur aan vrouwen te schilderen, dat wil zeggen dat hij de voorkeur gaf zijn gevoelens te verbeelden. Heel af en toe schilderde hij een man. Een man staat al sinds eeuwen symbool voor de ratio. Uiteraard zit hier ook een link met de werkelijkheid. Over het algemeen klunen vrouwen beter afgaan op hun gevoel en mannen hebben over het algemeen meer verstand van redeneren en schoolse kennis.
Klimt probeerde in zijn eigen leven zijn gevoel te bewaren. Hij leefde afgezonderd zodat zijn gevoelens en dus ook zijn schilderijen de originele vorm konden krijgen die hij eraan gaf.
Op latere leeftijd ging hij meer met andere schilders om . In die tijd waren zijn schilderijen ook minder ‘helemaal Klimt’.

Ik licht een paar schilderijen toe om te laten zien hoe je betekenis kunt zoeken achter de beelden die Klimt gebruikt.

Uit 1897 stamt ‘Tragödie’ een donker schilderij met veel grijs en zwart van een strenge vrouw die een masker vasthoudt. Op deze manier laat Klimt zien wat er gebeurt als je je gevoelens verbergt en doet alsof je een ander bent: depressies liggen op de loer en het leven wordt grauw en zwart, een tragedie. Bovendien is een mens die zichzelf niet is, ook niet in staat een ander te gunnen dat hij of zij dat wel is. Strengheid en jaloezie zijn het gevolg,k een tragedie op zich.
Heel veel latere schilderijen van Klimt tonen bloemen, en beelden van voor al naakte vrouwen. Het gevoel dat zich volledig laat zien zoals het is komt tot bloei en, in de gouden schilderijen, kan het gevoel schitteren als het goud dat blinkt. De toeschouwer hoeft alleen maar te genieten van de kleuren en de patronen die Klimt gebruikt om ons te laten zien hoe gelukkig hij is.
Dat het zelfs in moeilijke tijden, als het leven niet zo vanzelfsprekend meer is, toch nog goed kan zijn om te bestaan, bewijst ‘Leven en dood’ van 1916. De dood staat er links op het schilderij wat verloren bij. De kleurige vrouwen op het doek weten misschien wel dat hij er is, maar ze schamen zich niet om zich af te wenden en plezier te maken zolang er leven is. De schilderijen met dit thema zijn wel donkerder van toon, maar toch spreekt het mij aan dat Klimt blijft kiezen voor kleur en leven, ook als het moeilijk is.
In de laatste jaren van zijn leven toont Klimt vrouwen die zichzelf laten zien als ze genieten van hun (seksuele) kracht. Seksualiteit is de kracht van het gevoel voor ieder mens. Wie niet bij zijn kracht kan, leeft niet voluit.
Het zijn prachtige beelden van een kunstenaar die op het eind van zijn leven volledig zijn gevoel alle kans geeft om het leven mooi te maken. Tot de dood aan toe, die zo volledig genegeerd wordt, dat die op zijn doeken niet meer voorkomt.
Mooier kan het leven niet zijn.

Swanneblomstrjitte 24
9051 Ez Stiens

Trnovà koruna z papelicek

The film ‘Trnova koruna z papelicek’ (a dandalion crown), by Klaas Rusticus in 1993, contains a message which is the ideal message for the Christian feast of Easter.
It shows us in a throw of images how it feels to become the new man that Jesus wants to make of us.
In the beginning we see a peaceful village in the hills of Slovakia, where boys and girl are playing their games with the joy of their youth. Then a young girl, who picks flowers in the meadows shows us how Persephone, the joyful daughter of Diana, gives us the pleasure of a rich harvest. Gratefully she picks up the flowers of creativity.
But to become a new person, or to introduce a new paradigm in the world, causes also pain, even when you want to predict love instead of anxiousness.
We see the cross Jesus hang on. Its feet stands on earth but shows us the way to haven. The horizontal board seems to be a symbol of the arms of the loving Parent who reaches out to the whole earth to show his love.
Rusticus takes off the horizontal board en places it next to the other board. Now two boards stand upright to show us how we can reach haven while we are on earth.
At the left board the girl is bound with ropes, on the right board a boy is bound in the same way.
The old people of the village in their black clothes come to see how the children (the new feelings – the girl – and the new ideas – the boy) are tortured. Sometimes they close their eyes, as they don’t want to see how good en beautiful the young ones are; sometimes they look angry, because they don’t want to change their lives to make themselves feel better. Of course we see in the villagers also our own old feeling of anxiousness to change.
First the executioner hits the children with a flashing sound. After a while we don’t hear the sound any more. The boy and the girl are being hit, but it is like they don’t really feel the pain any more, like we don’t hear the sound.
Then again the film shows us the children in the village, now going home, because the night will come soon. The games the play are not as joyful as in the beginning of the film. The children are tired of playing. A more or less depressive period is about to come. But to make the turn to feel not the beaten man, is becoming more easy, because the move is a known one.
The film ends by showing us how on Golgotha the three crosses, on which Jesus hang with the murderers beside him, burn with a intense fire.
A cross can have the meaning of a situation in life that is not easy to overcome. The ‘3’ means creativity.
This is for Rusticus the meaning of Easter: by creativity you can overcome even your most painful pain. By doing so, you can help others to overcome their pain, like Jesus did with his life. The fire is the passion you need to overcome, the passion you need to find your own way to your own home. And home is make your life a good life. Play the game of love, play the game of friendship.
The credit titles show us Persephone again. She promises us that their will always be a way out of Hades, the unconsciousness that does not care for life and happiness, the depression. It will always be spring again.
It will always be Easter again. We only have to leave our lives of living like a dead man. We only have to be alive.
Rusticus made this film with no words. That really doesn’t mean he has nothing to say.

Twee twijfelaars.

“Twee” van Simen de Jong en Klaas Rusticus is een boek van twee schrijvers, zoals “een vriendschap is als één ziel in twee lichamen”.
Het beschrijft hoe twee jonge mannen de ander, maar vooral zichzelf leren kennen in een vriendschap die een moeizame start kent en een onduidelijk einde.
In 1958 ontmoeten Caspar den Hoedt (door Simen de Jong) en Florian Agricola (door Klaas Rusticus) elkaar op de kweekschool en ze voelen zich op slag tot elkaar aangetrokken.
Ze voelen de mogelijkheden, maar zijn voorlopig niet in staat er veel meer van te maken dan een onstuimige aanval van de één op de afwerende ander. Een in elkaar verdrinken zoals dat in de liefde mogelijk is, is hier niet aan de orde.
Het leven van alledag in de late jaren vijftig en begin zestiger jaren met zijn religieuze gewoonten als bidden voor en/of na het eten, het al dan niet een stukje uit de Bijbel lezen, wordt goed getroffen. De benauwende sfeer waarin niets mag en alles waar een jongenshart van droomt stiekem moet gebeuren wordt uitvergroot in de reis naar Tsjechoslowakije, dat indertijd nog achter het IJzeren Gordijn lag.
Tegen al deze bekrompenheid is de vriendschap niet bestand: de beide vrienden reizen de laatste week van de vakantie alleen naar huis, elk langs een andere weg. Florian wordt een beroemd dirigent en Caspar een brave burger.
De grenzenloosheid van Florian wordt verbeeld in een stortvloed van beelden, die verwarrend werkt.
Als bijvoorbeeld Florian jaloers is op de verkering van Caspar met Latima-Latrina en haar in gedachten ombrengt met een mes (een beeld voor het analyseren van het gevoel), denkt de lezer nog dat hij het wel bij kan benen. Maar naar mate het boek vordert, wordt de lezer meer en meer aan zichzelf overgelaten. De vraag bijvoorbeeld hoe Latima, die tijdens de reis is overleden (een beeld voor het gevoel van vriendschap dat niet meer bestaat) aan haar einde komt , wordt niet beantwoord.
Als de beide vrienden in oktober 2008 besluiten om elkaar nog eens te ontmoeten, is de verwarring compleet. Wie heeft wie uitgenodigd? Willen ze nu wel of willen ze nu niet? Caspar lijkt er wel zin in te hebben, al heeft hij de nodige twijfels over de lichamelijke kant van Florians onstuimige liefde.
Maar voor Florian is de afloop niet zo duidelijk en hij zwelgt in religieuze en persoonlijke beelden. De lezer moet de nodige fantasie hebben om alles te kunnen plaatsen; het is één lang gedicht dat de angst voor de eenzaamheid verbeeldt.
Als de Jezus-achtige jongen in het grijs die we al eerder zijn tegengekomen – hij wil Florian de tranen laten zien in het leven – ruimte en tijd naar zijn hand zet en tegen Florian en de hele wereld zegt: “Kom”, is het boek uit.
Maar de lezer mag natuurlijk wel zelf doorgaan, graag zelfs.
Florian dood laten gaan in zijn eentje lijkt voor de hand te liggen.
Maar hem een kans geven, hem zijn angst laten overwinnen en hem laten kiezen voor een volwassen vriendschap, al is die misschien niet zo perfect als hij wel zou willen, is zeker mogelijk. Het maakt dat Caspar dan eindelijk ècht – een beetje – de engel van liefde kan zijn die Florian in hem zag.
De twee zelf hebben geen woorden meer nodig tussen bladzij 119 en 184, de bladzijden die elkaar raken, de bladzijden waarop de vrienden hun verhaal op papier laten eindigen.

Simen de Jong en Klaas Rusticus. Twee. Uitgeverij Elikser. Prijs:

Sibbeltsje, Sibbeltsje

Sibbeltsje is in famke dat in bytsje bryk berne is. Om it mei Piter Wilkens te sizzen: se hie de poatsjes net gelyk.
Dat wie de oanlieding foar in protte minsken om it earme bern lyts te achtsjen.
Sibbeltsje goait like goed hieltyd wer de kop derfoar. Se wol der wat fan meitsje, mar se krijt sa faak in slach foar de harsens dat se begjin te ferwachtsjen dat de minsken har om har handikap oars oansjogge as in oar. Se sjocht it hieltyd swarter yn: minsken leauwe earder wat se ferwachtsje, as it ûnferwachte, sa is it no ien kear.
Sibbeltsje wurdt lêbigen lêbiger, en sa krijt se yndie te min leafde, te min oandacht foar har goede kanten, dy’t se wat langer wat minder sjen litte kin. Mar wol hat se altyd foar bern wat lekkers yn it tromke sitten, hast oan ’e ein ta, wylst se kerbintiger en kerbintiger wurdt.
By eintsjebeslút kin se allinnich noch by har poeke de treast fine dêr’t se sa’n ferlet fan hat.

“Sibbeltsje” is earder ferskynd as feuilleton yn it Fries Dagblad. Yn koarte stikjes krije wy it ferhaal te lêzen fan in frou dy’t libbe yn de 20e ieu. It boek jout in moai tiidsbyld yn in taal mei prachtige útdrukkings dy’t yn dizze ieu net sa faak mear brûkt wurde. Wa sjocht noch oan it walhalla ta? Binne der noch tiere iters yn Fryslân?
It boek is skreaun troch Jabik Jans Klimstra. Yn it boek komt master Klimstra ek noch even nei foaren.
Miskyn hat master noch wol mear aparte minsken kend dy’t syn moaie taal wurdich binne.
www.klaskehiemstra.nl

Jan Jabik Klimstra. Sibbeltsje. Elikser, €16.